Le iloiloina e le Maota o Sui ia le pili a le faigamalo e ave’esea ai le ‘Vaega Faapitoa’ i tulafono tau femalagaiga


[ata: foa'i]

Pago Pago - AMERIKA SAMOA

O lo’o ua ta’atia nei i totonu o le Maota o Sui, ia se i’ugafono taufa’aofi a le Faigamalo, e ave’esea ai le ‘Vaega Faapitoa’ mai tulafono tau femalaiga, ina ua tapunia taualumaga lona 39 a le Fono Faitulafono, i le aso Lulu o le vaiaso ua tuanai, ae e le’i faataunu’uina iai se iloiloga a le Maota o Sui.

O lona uiga, e fa’ato’a toe talanoaina ia lenei I’ugafono, pe a toe tatala ia le Maota Fono, ia Ianuari o le tausaga fou.

I le i’ugafono taufa’aofi a le faigamalo, o lo’o talosagaina ai le taofia o lenei Vaega Faapitoa, mo se tasi tausaga (12 masina).  O lenei vaega o tulafono tau femalagaiga, o lo’o tatalaina ai le avanoa i le Komiti Faafoe mo Femalagaiga, e fa’atagaina mai ai i totonu o le teritori, ia le fuainumera o tagata mai atunu’u i fafo, e silia at unai lo le fuainumera faatulafonoina.

E ui ina sa taloina e le Maota o Sui ia se iloiloga mo lenei mataupu, ia Aukuso, peitai, sa le’i ripotia le pili, i fafo atu o le komiti mo nisi iloiloga fa’aopoopo.  Ma i’u ai ina le palotaina e le Maota o Faipule ia le i’ugafono ma o lo’o taoto ai pea i totonu o le maota, e ui ina sa pasia e le Senate, i le amataga o le tausaga.

O lenei vaega faapitoa i tulafono tau femalagaiga, ua loa ona avea ma ‘alofaga i fuainumera o tagata fa’aulufale mai i totonu o le teritori, ua faatagaina ai ona talosagaina e faipisinisi, ia le Komiti Faafoe a le ofisa o femalagaiga, mo le fa’asili atu o fuainumera o a latou tagata faigaluega e faataga mai i totonu o le teritori, mai atunu’u i fafo, ona ua fai mai a latou, ua leai ni tagata faigaluega o maua i totonu o le teritori.

I le iloiloga a le Senate, sa fa’aleoina ai e le Afioga i le Senatoai a Togiola T.A. Tulafono, ia lona atugalu, i le fa’aaogaina o lenei vaega faapitoa, e la’u mai ai a latou tagata faigaluega mai o latou atunu’u, mo galuega e mafai ona fa’afaigaluega ai tagata o le atunu’u.

E le gata i lea, ua talitonu Togiola, o lo’o fa’aaoga e nisi o faipisinisi ia lenei vaega faapitoa o le tulafono, e la’u mai ai tagata o latou aiga po o tagata masani, ae ua avea lea ma tulaga, ua va’aia ai le agai i luga o le fuainumera o tagata faigaluega mai atunu’u i fafo, ua aumai e faigaluega i galuega, e mafai ona fa’afaigaluega ai tagata o Amerika Samoa.

Na fa’atatau le saunoaga a le afioga i le Senatoa, i galuega e pei o le fa’atauoloa, teu oloa, failautusi ma isi lava ituaiga galuega, e le manaomia ia ni tomai faapitoa po o ni laisene faapitoa.  E pei ona sa saunoa Togiola, o avanoa ia e aoga mo tagata faigaluega lotoifale.

I le iloiloga lona lua a le Senate, ia Aukuso, sa faapea ona toe faamautu ai ia vaega sa iai ni popolega, i le Vaega Faapitoa o tulafono tau femalagaiga, lea na taulimaina ai e sui faitulafono ia se ripoti, o lo’o ta’ua ai le aofaiga o tagata faigaluega mai atunu’u i fafo, e to’a 3,489, ua galulue nei i totonu o le teritori, i lalo o lenei polokalama.

E tusa ai ma fuainumera sa tufatufaina i le komiti, e to’a 3,092 o lo’o galulue i galuega tuma’oti, ae to’a 397 o lo’o faigaluega mo le malo o Amerika Samoa.

O le vaega pito sili ona to’atele, o tagata faigaluega sa fa’aulu mai i totonu o le teritori, i lalo o lenei Vaega Faapitoa, i totonu o tulafono tau femalagaiga, o tagata faigaluega mai i Filipaina, e to’a 1,029.  Ona soso’o mai ai lea ma Samoa, e to’a 856 tagata faigaluega sa fa’aulufale mai.  O Saina, e to’a 449, Fiti e 374, Vietnam e 220 ma Initia e 191.  Ae le aofia ai ma isi tagata faigaluega mai isi atunu’u.

LE PASIA KOMITI FAAFOE A LE OFISA O FEMALAGAIGA

E le gata i le pili mo le Vaega Faapitoa, i tulafono tau femalagaiga, ae o lo’o faatalitail pea ia le Faigamalo, i le pasiaina o ni sui se to’alima mo le Komiti Faafoe mo Femalagaiga, lea sa faaulufale mai i Maota Fono i le amataga o le tausaga.

I le masina o Mati, sa faia ai le iloiloga a le Senate mo Tuiteleleapaga Filoalii Ioane Lamatia, Fa’alaga Su’e, Sina Ameperosa Samuelu, Taufete’e Tanielu Taufete’e ma Tago Tafaevalu Aumoeualogo.

Ma sa fuafua e faataunu’uina le palota, i se taimi mulimuli ane, ae peitai, sa toe tolopoina e le afioga i le Peresetene o le Senate, le Tofa ia Tuaolo Manaia Fruean, ia le palota mo i latou ia, ona e le o iai se sui o le fono faitulafono, i totonu o le komiti faafoe.

Sa filifilia e Tuaolo ia le Afioga i le Senatoai a Levu Iosia Jr., ina ia fa’aauau ona avea ma totino o le Komiti Faafoe.  Peitai, sa le’i iai le suafa o Levu i luga o le lisi mai i le kovana, lea na fa’ao’o mai i le Maota Fono.

O le taimi nei, o lo’o iai pea le Afioga i le Faipule ia Vailoata Amituanai, i totonu o le Komiti Faafoe. 

Sa saunoa Tuaolo, e ui ina e le o faamalosia mai i tulafono o le teritori, ia le iai o ni sui o ole Maota Fono, i totonu o le Komiti Faafoe, peitai, sa masani lava ona iai, ona o le va fealoa’i ma le galulue faatasi, o le maota fono ma le faigamalo.

I le masina foi o Mati, sa fa’aulufale ai e le Kovana ia sui filifilia mo le Komiti Faafoe o le TBAS, peitai, sa le’i faia iai se iloiloga a le Maota Fono.