Iloiloga a le Maota o le Senate i tulaga fa’aletonu o falea’oga i Manu’a
Pago Pago - AMERIKA SAMOA
O le aso Faraile o le vaiaso ua mavae sa ffa’afofoga ai Afioga i Senatoa o le Maota o le Senate, i molimau e tusa ai ma tulaga fa’aletonu o iai falea’oga i Manu’a, lea na mafua ai ona fa’atonuina e le Ofisa o le Soifua Maloloina, ia le tapunia, i le tolu vaiaso ua mavae.
O molimau na auai i le iloiloga a le Komiti o A’oa’oga a le Senate, na aofia ai Eileen Solaita lea o lo’o fa’auluulu iai le vaega mo Auaunaga o le Siosiomaga, a le Ofisa o Soifua Maloloina. Ma sa ia fofolaina i luma o Afioga i Senatoa, ia tulaga na iai ia falea’oga i Manu’a, ina ua asia e lana aufaigaluega, i le faaiuga o Fepuari, fa’atasi ma ata.
Sa molimau Solaita, ia le leai o ni ‘sinks’ i totonu o nisi o fale le ta’ua, ma le leai o se vai vevela – o lona uiga, sa le mafai ona fa’amamaina leleli ia meatotino na fa’aaogaina – fa’atasi ai ma faaputuga lapisi i totonu o potu a’oga.
Na iai foi fa’amaumauga o potu ua sosolo ai le limu, o laulau ma nofoa malepe, e ono afaina ai fanau aoga, o tulaga fa’aletonu i totonu o fale le ta’ua, o le le malosi o paipa, faapea ma le manogi leaga o se fale le ta’ua, i totonu o se tasi o umukuka.
Ma na ta’ua foi e Solaita, le fa’aaogaina e nisi o aiga ma ekalesia a nu’u, ia umukuka a a’oga, pe a fai a latou fa’alavelave ma isi fa’atasiga tetele.
Sa saunoa Solaita, o le taimi mulimuli na asia ai e le Ofisa o le Soifua Maloloina ia a’oga i Manu’a, o le 2021, ona sa fa’asaina e le susuga ia Motusa Tuileama Nua, lea na avea ma Faatonu o le DOH i le Faigamalo ua tuanai, ona asia e le aufaigaluega a Solaita, ia Manu’a. Ma o le taimi muamua na toe maua ai se latou avanoa e faimalaga i Manu’a, o le masina o Fepuari lea na fa’ato’a mavae atu.
I le amataga o le iloiloga, e pei ona sa fa’atautaia e le susuga i le Taitaifono, le Afioga i le Senatoai a Tuialu’ulu’u Vaimili Tuialu’ulu’u, na molimau ai le Faatonusili o A’oga, le susuga ia Maefau Dr. Mary Taufete’e, i le mafua’aga na tapunia ai e le Ofisa a le DOH ia a’oga i Manu’a, ona o tulaga pagatia i falea’oga, fale’ai ma fale le ta’ua, e ono a’afia ai soifua maloloina o fanau a’oga.
Ae peitai, sa fa’amamafaina e Maefau, o le amataga o le vaiaso ua mavae, sa taunu’u ai i Manu’a ia ni sapalai, ma nisi o le aufaigaluega a le malo, e amata ona faia galuega mo le toe fa’aleleia o fale a’oga ma isi fale, lea na mafua ai ona tapunia e le DOH ia a’oga, i le tolu vaiaso ua tuanai.
E le gata i lea, na faamamafaina foi e Maefau ia le fa’aauau ona tapunia o a’oga i Fitiuta, Faleasao, Ofu ma Olosega, ae o lo’o fa’ataunu’uina a’oga a fanau i luga o upega tafa’ilagi. O nisi o fanau a’oga e leai ni initineti i o latou a’oga, o lo’o fa’ao’oina atu iai mea’aoga ua lomia i luga o pepa.
Na fa’aleoina e le Afioga i le Peresetene o le Senate, le Tofa ia Tuaolo Manaia Fruean, ia lona popole tele i ripoti e tusa ai ma tulaga pagatia o iai falea’oga i Manu’a, e pei ona molimauina e Solaita.
Sa fesiligia e Tuaolo ia le Faatonu o A’oga, pe fa’amaonia i ‘ata sa pu’eina ia le tulaga moni o iai a’oga i Manu’a, sa faapea ona fa’amaonia e le Faatonu o A’oga lea tulaga.
Na toe fesiligia e Tuaolo ia molimau, po o fea sa iai taitai o a’oga, ina ua faia le asiasiga a le DOH, ma po o ai na tatau ona iai i le taimi na fa’ataunu’uina ai ia asiasiga a le DOH. Sa tali Maefau, na malilie ia le Ofisa o Aoga ma le Ofisa o le Matagaluega Lautele (DPW), ia iai nisi o latou sui, i le taimi sa faia ai le asiasiga a le DOH.
Ae peitai, sa faatino le asiasiga a le DOH ae e le’i fa’ailoa atu i le Ofisa o A’oga.
Na molimau Solaita, i lea tulaga, i le asiasiga mulimuli a le latou ofisa, i le tausaga e 2021, sa fa’amaumauina ai e le latou aufaigaluega ia vaega uma na mana’omia ona toe fa’aleleia ma na fa’ao’oina atu lea ripoti i le pulega a le DOH. Ae sa fa’atonuina le latou ofisa e Motusa (a’o avea o ia ma Faatonu o le DOH), e le toe faia ni asiasiga i Manu’a.
Ina ua amata ona tele fa’asea mai i sui o le Maota o Faipule ma le mamalu lautele, na fa’ato’a toe fa’atagaina mai ai e Dr. Saipale Fuimaoni, lea ua avea nei ma Faatonu o le DOH, ia Solaita ma lana vaega, e toe fo’i atu i Manu’a.
Na ta’ua foi e Solaita, o asiasiga a le latou ofisa, e faia lava so’o se taimi, ina ia faamautuina le mulimulita’i tagata i tulafono, aemaise lava i falea’oga ma fale’aiga. Ma sa fa’ailoa atu foi i le pulega a le Ofisa o A’oga, ia le taimi na latou agai atu ai i Manu’a ma e taunu’u atu, o lo’o faatali mai ia pulea’oga i Manu’a, lea sa tatalaina ia falea’oga, ma na iai i le taimi na fa’ataunu’uina ai asiasiga a le DOH.
Sa faapea ona fesiligia e Tuaolo ia Maefau, po o ai tonu, e pa’u ai lenei faafitauli. Na toe tali Maefau, i le le’i fa’ailoa atu e le DOH le taimi na alu ai le latou asiasiga ma na fa’ato’a ia nofo malamalama ai, ina ua taunu’u le DOH i Manu’a.
Ae peitai, na saunoa Tuaolo, le fa’aalia mai i ata sa pu’eina e le DOH, le le faataunu’uina o tiute a le Ofisa o A’oga.
Sa molimau Maefau, e ui ina o lo’o taumafai le ofisa o aoga, ina ia fa’ataunu’uina le tausia lelei o falea’oga uma, ae peitai, o lo’o feagai pea le latou matagaluega ma faafitauli, i le le lava o tupe e faatino ai a latou galuega. Ma sa ia ta’ua foi le le taliaina e faleoloa o a latou ‘invoices’, ona ua manana’o faleoloa, ia totogi muamua.
Na fesiligia e Tuaolo po o totogi ovataimi a tagata faigaluega o lo’o gafa ma le tausia lelei o falea’oga, sa tali Maefau, ioe. Sa tulitatao mai e Tuaolo, pe mafai faapefea ona totogi ovataimi a le aufaigaluega o aoga, ae le fa’aleleia falea’oga i Manu’a. Na faamanino e le tamaitai fa’atonu, e mafua ia ovataimi a le aufaigaluega o aoga, ona e fa’ato’a mafai ona faatino a latou tiute, i le faaleleia o potu a’oga pe a tu’ua a’oga.
Na faamanino e le sui Faatonu o A’oga mo galuega fa’aleleia, ia Athena Mauga, o tupe fa’aagaga mo le fa’aleleia o falea’oga, e pe a ma le $500,000 i le kuata. Ma e sau mai lea tupe mai i se vaega o tupe fa’ae’e mo suau’u; ma e $300,000 e totogi ai le aufaigaluega a le ofisa o aoga, e gafa ma le fa’aleleia o falea’oga, ae e na’o le $200,000 e mo sapalai.
Na fesiligia e le Afioga i le Senatoai a Togiola T.A. Tulafono, ia Solaita, pe aisea ma po o anafea na alu ai le latou asiasiga i Manu’a.
Sa faamalamalama e Solaita, na samania o ia i se iloiloga a le Maota o Sui (Komiti o A’oa’oga), lea na fa’aleo ai e le to’atele o Faipule ia lo latou le fiafia, e tusa ai ma fa’afitauli i falea’oga i Manu’a.
O le mafua’aga lea na alu ai le latou asiasiga ia Fepuari 22-23, 2026, ina ua pasia mai e le Faatonu o le DOH, ia Dr. Fuimaono.
Sa fia malamalama atili ia Togiola, i le uiga o le molimau a Solaita, e faapea, na fa’asa i latou e Motusa, ona toe faia ni asiasiga i Manu’a.
Na ta’ua e Solaita, i le 2021 na ia asia ai a’oga i Manu’a, ma na latou malaga faatasi ma le susuga ia Talauega E.V. Ale, lea sa avea ma Lutena Kovana i na vaitaimi. Ma e tele ni faafitauli i falea’oga sa ia molimauina, ma onei faafitauli uma, sa ia tu’ufa’atasia i se ripoti na faaooina atu i le pulega a le DOH.
Ae peitai, sa fa’atonuina o ia e Motusa ina ia tu’u ia a’oga a Manu’a, i tagata o Manu’a, e latou te mataituina, ona e le lava se tupe e totogi ai a latou malaga i Manu’a mo a latou asiasiga.
Ma ina ua fesiligia e Togiola, sa molimau Solaita, e fa’atusatusa atu le tulaga ua iai nei falea’oga a Manu’a, mai i le tulaga na iai i le 2021, ua sili atu ona leaga, ma ua a’afia ai le saogalemu o fanau aoga.
Na ta’ua e Solaita, le leai o ni vai i nisi o fale le ta’ua, ae o isi fale e le malosi le alu o le vai. Ae o lo’o fa’aaoga lava e fanau a’oga, ona e leai seisi nofoaga e mafai ona aga’i atu iai. O nisi o fale le ta’ua, e loka mo malo fa’apitoa.
E le gata i lea, na ta’ua e Solaita le leaga o nisi o tane e alu iai le lapisi lafoa’i mai totonu o umukuka a a’oga, ae ua maua ripoti i le fa’aaogaina o nei umukuka e aiga ma ekalesia e gasese ai taumafataga i taimi o fa’alavelave ma isi fa’atasiga tetele. Ae o latou ia o lo’o tu’ua’ia le Ofisa o A’oga, i le tulaga faaletonu o falea’oga.
Sa fa’aleoina e le sui mai i Manu’a, le Afioga i le Senatoai a Ma’o Faauma Gogo, ia lona fa’atu’iese i lea vaega o le molimau a Solaita ma sa ia fa’aalia lona agaga fa’afetai i le asiasiga a le DOH, ua mafai ai ona aliali mai i luga lenei mataupu.

