3,489 tagata faigaluega mai atunu’u i fafo o lo’o faigaluega i totonu o le teritori


[ata: foa'i]

Pago Pago - AMERIKA SAMOA

I le iloiloga a le Komiti mo le Puipuiga o le Saogalemu Lautele faapea le Komiti mo le Puipuiga Lotoifale, a le Senate, i le vaiaso ua tuanai, sa faamanino ai le aofaiga o tagata faigaluega mai atunu’u i fafo, o lo’o faigaluega i totonu o Amerika Samoa, e to’a 3,489.

O nei tagata faigaluega mai fafo, sa mafai ona o’o mai i totonu o Amerika Samoa, ona o se  Vaega Faapitoa i tulafono tau femalagaiga, lea ua faamoemoe ia le Faigamalo, e taofia mo ni masina se sefululua.

I le to’a 3,489 lea, e to’a 3,092 o lo’o galulue i totonu o kamupani po o pisinisi tua, ae to’a 397 o lo’o faigaluega i le malo.  

O le atunu’u pito sili ona to’atele ona tagata, ua faigaluega nei i totonu o Amerika Samoa, o Filipaina, e to’a 1,029 tagata faigaluega mai fafo, soso’o mai ai ma Samoa, e to’a 856.  E to’a 349 mai i Saina, 374 mai Fiti, 220 mai Vietnam ma le 191 mai Initia.  Ae o lo’o iai foi isi atunu’u e 15, o lo’o iai foi ni a latou tagata sa aumai, i lalo o le Vaega Faapitoa i tulafono tau femalagaiga, ma o lo’o galulue i totonu o le teritori.

Sa faamanino e le tamaitai Loia Sili ia Gwen Tauiliili-Langkilde, i tulafono tau femalagaiga, e iai se fuainumera patino, e faataga ai ona aumai ni tagata se to’alima, i le tausaga e tasi, mai atunu’u i fafo, se’ia vagana Samoa, e nonofo i totonu o le teritori. 

 O Samoa, e 250 i le tausaga.

Peitai, i lalo o le Vaega Faapitoa, o le tulafono tau femalagaiga, e leai se numera faatapula’a, mo tagata faigaluega e mafai ona aumai mai atunu’u i fafo.  Ma o iina lea o lo’o ua mafai ona fa’aulufale mai ai le toatele o tagata mai atunu’u i fafo.

O lea Vaega Faapitoa, sa pasia ma fa’atulafonoina, e fesoasoani i kamupani ma pisinisi, ina ua le lava ni tagata faigaluega lotoifale. 

O nei tulaga uma sa auiliiliina i totonu o se ripoti, na fa’ao’oina atu e le Loia Sili, o le pule o le Ofisa o Femalagaiga, le susuga ia Aliitasi Sam Soliai Fuimaono faapea le Taitaifono o le Komiti Faafoe o Femalagaiga, ia Fanene Edda Wyberski, lea na molimau i le iloiloga a le Senate.

I le saunoaga a Tauiliili-Langkilde, o lo’o finagalo ia le Faigamalo, ina ia toe iloiloina e se ‘Task Force’, ia le ‘Special Provision’, e fa’amautuina ai, pe mafai faapefea e le Teritori ona fa’atulagaina ia le aofaiga o tagata faigaluega, e mafai ona aumai e kamupani, mai atunu’u i fafo.

E le gata foi i lea, o le a mafai ai foi ona toe iloiloina e le malo, ia penefiti ma tupe fa’aalu, ma se’i o latou tilotilo po o lelei le tausiga o tagata lea ua aumai mai atunu’u i fafo, po o mulimuli i tulafono i le totogiina o a latou lafoga, ma faavaeina se va’aiga manino i auala mo pisinisi, o lo’o fia aumai ni a latou tagata faigaluega mai atunu’u i fafo.

I le taimi nei, e pei ona sa ta’ua e le Loia Sili, e na’o le pau le tulaga ua faatonuina pisinisi ma kamupani e faia, ina ia fa’aali ai, e le o mafai ona maua se tagata faigaluega, i totonu o le teritori ma avea ma mafua’aga e tatau ai ona aumai se tagata mai fafo, o le totogi o se fa’aaliga i totonu o se nusipepa – ma ona o le faigofie o lea tulaga, ua mafua ai foi ona si’i maualuga le fuainumera o tagata faigaluega ua aumai mai fafo, ma nonofo i totonu o le teritori.

Sa ta’ua foi e le Loia Sili, le va’aia o ni faafitauli ua tula’i mai, ua a’afia ai tagatanu’u, e pei o le leai o ni avanoa faigaluega.  Na ia fa’aalia, le manaomia o se taimi, e mafai ai ona faia se su’esu’ega auiliili, ma faamautu pe manaomia ona faatulaga nisi tulafono, po o aiaiga, ae e le’i toe tatalaina avanoa i pisinisi, e toe aumai ai nisi tagata faigaluega faaopoopo mai fafo.

Sa faaleoina e le afioga Senatoa Togiola T.A. Tulafono, ia lona agaga fa’afetai mo lenei i’ugafono taufa’aofi ma lona lagolago malosi, i lea pili.  

Ae sa ia saunoa foi, o se tasi o avanoa i tulafono tau femalagaiga, ua mafai ai ona tula’i mai nei faafitauli, ona o le malosiaga, o lo’o i le Komiti Faafoe o Femalagaiga, e latou te ave’esea ai ‘quota’ po o fuainumera fa’atapulaaina. Ma o lea tulaga, i le talitonuga a le afioga i le Senatoa, ua mafua ai ona lolofi mai tagata Asia, i totonu o le teritori.

Sa saunoa Togiola, e to’atasi le tagata e aumai i lalo o le numera faatapula’a, ae i lea lava talosaga, ua aumai ai ma ta’ito’alua, o matua, o uso ma tuafafine/tuagane.  A faatu se pisinisi a lea tagata, ona fa’afaigaluega ai lea o tagata o lona aiga – ma ave’esea ai le avanoa mai tagatanu’u o Amerika Samoa, e faigaluega ai.

O seisi ‘loophole’ sa fa’aleoina e Togiola, o le pasiaina o tagata nofomau.  Sa ta’ua e le afioga i le Senatoa, i taimi tuanai, sa mafai ona ausia e se tagata mai atunu’u i fafo, ia le avanoa e mafai ona avea ma tagatanofomau, pe afai ua atoa le 20 tausaga soso’o, o aumau i totonu o le Teritori.

Ae peitai, na toe suia le tulafono, ma tu’uina atu ai le malosiaga i le Loia Sili, e pasia ai talosaga a tagata mai atunu’u i fafo, e avea ma tagata nofomau i le teritori.  O se tulaga, ua talitonu le afioga i le Senatoa, ua fa’ato’ateleina ai le fuainumera o tagata nofomau.  Ae o lo’o iai ni tagata, o lo’o ia talitonu, e le atoa se 20 tausaga, talu ona nonofo i totonu o Amerika Samoa, ae ua avea ma tagata nofomau – ma tatalaina ai le avanoa e latou te ‘sponsor’ tagata o latou aiga mai fafo.

Sa lapata’i mai Togiola, o le fa’aauau ona le fa’amalosia o tulafono tau femalagaiga, o le a faapea ona iai sona a’afiaga i le lumanai, i alo ma fanau o le lumanai.  Ma ia faamamafaina mai ai foi, le tatau foi ona puipuia o fanua, aua a leai tulafono tau fanua a Amerika Samoa, o lona uiga, ua nonofo tagata o Amerika Samoa, i luga o mauga.

Na faapea ona augani atu ia Tuaolo, i taitai o le malo po o molimau, ina ia nofo mataala e tusa ai ma pisinisi ia e pulea e tagata Asia – aemaise lava o le totogiina ma le failaina o a latou lafoga, ma ia faamautu o lo’o usita’ia e a latou tagata faigaluega mai fafo, ia tulafono tau lafoga.

Sa taumateina e le afioga i le Peresetene, ia le iai o se aso o le a va’aia le sisi a’e o se tagata Filipaina po o Saina, i totonu o Amerika Samoa, pe a le malosi le faamalosia o tulafono a le atunu’u.  Ma o le a fesigilia e alo ma fanau o le lumana’i, po o fea matua ma pe aisea na o latou le taofia ai le tupu mai o lea tulaga.

I manatu fa’aleoina a Afioga i Senatoa ia Magalei Logovii, Leatualevao Asifoa faapea Gaoteote Palaie Tofau, sa o latou fa’aalia ai lo latou atugalu ona o pisinisi ia e pulea e tagata mai atunu’u i fafo, lea ua sosolo i totonu o nu’u ma afioaga.  E le gata i lea, o le fa’aaogaina sese o le faiga o ‘sponsors’, ma le fa’aauau pea ona a’afia ia galuega mo tagata Samoa, ona o le le mataituina lelei o tagata ua fa’aulufale mai i lalo o le Vaega Faapitoa, i totonu o tulafono tau femalagaiga.

Na saunoaga Leatualevao, le iai o ni pisinisi ua pulea e tagata Asia, i Aoloau ma Aasu, ae e le o iai se vaega patino a latou ‘sponsor’, i le faatinoga o nei pisinisi.  Sa ta’ua e Leautualevao, ua na’o talia e nei ‘sponsors’ o tupe, ae e le o a’afia ai i le faiga o le pisinisi.

Sa faasoa mai Magalei e tusa ai ma se faleoloa i totonu o lona nu’u, sa faigaluega ai se tagata Samoa, ae na teu fata ia se tagata faigaluega Asia.  O le taimi nei, ua toe na’o tagata Asia, ua faigaluega i totonu o ia faleoloa.  Ua leai nit agata faigaluega Samoa.

Sa ia saunoa foi i le tele o pisinisi Asia, na amata na’o faleoloa, ae o lea ua fai pisinisi ta’avale rentals, o maketi i tafa ala.  Ma sa ia ta’ua, le le mafai ona tauva ia pisinisi a Samoa, ona e sili atu ona maualalo tau o oloa a pisinisi Asia ma le tetele po o le tele o a latou pisinisi.

E 90 aso ua tu’uina atu i taitai o le malo, e tu’ufa’atasia ai se ripoti auiliili, ma fa’ao’oina atu i le Maota Fono, e faamanino auiliili ai le auala o lo’o fa’aaogaina ai le Vaega Faapitoa i tulafon tau femalagaiga – itu lelei ma tulaga faaletonu – ma suiga e manaomia ona faia, e puipuia ai avanoa faigaluega ma faamautu ai le tausia malu o tulafono tau femalagaiga.