TALA O LE LOTOIFALE


[ata: foa'i]

Pago Pago - AMERIKA SAMOA

PILI TAUFA’AOFI A LE SENATE MO SE POLOKALAMA ‘AMNESTY’ MO TAGATA FAIGALUEGA FA’AVAITAIMI 

O se pili taufa’aofi a le Senate, mo se polokalama ‘amnesty’, mo tagata mai atunu’u i fafo, o lo’o nonofo i totonu o Amerika Samoa, e aunoa ma ni ID, mafai ona faigaluega i le StarKist Samoa, ma isi kamupani, ua manatu, e taua tele mo le tamaoaiga o le teritori.

Ua fa’aulufaleina lenei pili taufa’aofi, a’o una’i e le Faigamalo, ia seisi foi pili, e taofi ai le toe fa’aaogaina o se vaega faapitoa, i totonu o tulafono tau femalagaiga, mo le 12 masina, lea o lo’o faatalitali nei ia le pasiaina e le Maota o Sui.

I le tele o tausaga, sa aofia i totonu o tulafono tau femalagaiga a Amerika Samoa, ia se vaega faapitoa, e umia ai e le Komiti Faafoe o Femalagaiga, ia le malosiaga, e pasia ai le fuainumera o  tagata mai fafo, e ulufale mai i totonu o le teritori, e sili atu i lo le fuainumera faatulafonoina.

Ma ua ta’ua e nisi, ua avea lea vaega faapitoa o tulafono tau femalagaiga, ma auala ua ulufale mai ai le faitau afe o tagata mai fafo, e nonofo ma faigaluega i totonu o le teritori, e  aunoa ma le uia o ala o le tulafono tau femalagaiga.  Ua finau i latou o lo’o lagolagoina ia lea vaega faapitoa o le tulafono, e manaomia ina ia maua ai tagata faigaluega lotoifale, o lo’o tau sailia.

Ae peitai, o le pili taufa’aofi a le Faigamalo, o le a taofia ai lea vaega faapitoa i tulafono tau femalagaiga, mo le tasi tausaga.

A’o fa’aauau pea ona iloiloina le pili a le Faigamalo, ua iai nei se pili taufa’aofi fou, e pei ona tu’ufa’atasia e le Afioga i le Senatoa Togiola T.A. Tulafono, e tu’uina atu ai i so’o se tagata mai fafo, o lo’o nofo nei i totonu o Amerika Samoa, e leai sona ID, ia le 90 aso, e apalai ai mo se pemita, mo tagata faigaluega faavaitaimi (Critical Guest Worker permit).

O lenei ‘amnesty’, o le a tatalaina i so’o se tagata, o so’o se atunu’u.  Ae e ao ona fa’aali ia fa’amaoniga, sa nofo i totonu o Amerika Samoa talu mai Ianuari 1, 2025, ma ua atoa le lima tausaga talu ona faigaluega i totonu o le teritori.

O lenei pemita, e mo galuega, i le StarKist Samoa ma isi pisinisi, o le a fa’ama’oti mai e le Kovana. Ma e fa’afou i tausaga uma, mo le na’o le lima tausaga.

O i latou o le a agava’a mo lenei pemita, e faitauina i le limiti o fuainumera, lea o lo’o i totonu o tulafono tau femalagaiga.  E leai se pone e manaomia.  Ae o le a gafa le pule, po o le pisinisi ma tiute fa’aletupe, mo tagata faigaluega o le a agava’a i lalo o lenei polokalama.

O le polokalama e le tumau.  E tusa ai ma faaupuga o le pili, e na’o le tasi lava le tausaga o le polokalama, se’ia vagana ua pasia e le Maota Fono, ia le toe fa’aopoopo o tausaga.

I’U MANUIA IA LE ULUAI POLOKALAMA O LE ‘PITA JR. 2026’  LE FAAVAE A CHRISTOPHER JAMES FOEOLETINI LEDOUX

O le aso 14 o Aukuso, 2026, sa fa’ai’u ma le manuia ai ia le ulua’i polokalama o le vaitau o le taumafanafana, a le Faavae a Christopher James Foeoletini Ledoux, ua ta’ua o le ‘PITA JR Summer Bootcamp’, lea sa faataunu’uina i le faleaoga a le Aoga Tulaga Muamua a Uifa’atali Peter Tali Coleman, i Pago Pago.

E tolu vaiaso sa faataunu’uina ai lenei polokalama, mo fanau aoga talavou, ma e patino i mataupu, e aofia ai le Saienisi, Tekonolosi, Inisinia, ma le Matematika.

O i latou na auai, o fanau aoga i le va o le 10 ma le 12 tausaga, le matutua.  E pei ona sa saunoa ia le Afioga i le Faipule ia Trude Ledoux-Sunia, lea sa avea ma sui o le Komiti Faafoe a le Faavae, sa amataina lenei polokalama i lona itumalo, ina ia mafai ona tu’uina atu le avanoa i alo ma fanau o a latou afioaga, ia o latou nofo malamalama ai, o lo’o mafai ona ausia ia nei tekonolosi ma galuega mo le lumanai.

Sa ia fa’aalia lona agaga fa’afetai, i e uma sa talitonuina la latou polokalama, e ala i le tu’uina atu o le avanoa i fanau lalovaoa o lo latou afioaga, e mafai ai ona auai i nei polokalama.

Pe a ma le 33 fanau sa auai i lenei polokalama, mo le tolu vaiaso ma na molimauina, ia le vave ona malamalama ma atamamai fanau, i nei aoaoga.

LAITITI LE ALUALU I LUMA O LE TOTOGIINA O LE AITALAFU A LE MALO I LE TEUGATUPE A LE RITAEA

Sa iloiloina i totonu o le Komiti o le Ritaea a le Maota o Sui, i le vaiaso ua tuanai, ia le aitalafu a le Malo, i le Teugatupe a tagata faigaluega a le malo ua ritaea, ma le toe tu’uina mai i lalo o le pasene, o le a tipi ai siaki a tagata faigaluega o le malo, mai i le 14%, i le 8%.

I se ripoti a Aukuso 7, mai i le Ofisa o le Ritaea, o lo’o fa’ailoa ai, le nofo aitalafu o le Kolisi Tu’ufa’atasi a Amerika Samoa (ASCC) ma le LBJ, i le latou teugatupe, e $28 miliona, ia Aukuso 1, 2026.

Sa ta’ua e le sui Faatonu o le ASGERF, ia Caroline Wendt, talu mai lena ripoti, ua totogia e le malo ia le latou aitalafu, se’ia o’o mai ia Iuni 26, 2026, ae mo le LBJ, ua o’o mai ia Me 19, 2026, ae o le ASCC, ua mae’a ona totogia le latou aitalafu, e o’o mai ia Aperila 12, 2025.

Sa fa’aleoina e totino o le Komiti, ia lo latou le fiafia, ona ua atoa le lua tausaga, e foliga mai e le o ave le fa’amuamua a le Faigamalo o iai nei, i lenei aitalafu.  

Na faaleoina foi e Afioga i Faipule ia Avagafono Maiava, Fagaima Larry Sanitoa, Ape Asifoa, Vala Porotesano ma le Afioga i le sui Fofoga Fetalai ia Fetu Fetui, ia so latou popolega, ona o le leai o se fuafuaga o faia, e totogi ai lenei aitalafu.  Ma na o’o lava ina saunoa le sui Fofoga Fetalai, o lo’o le ano ia le malo, i le latou aitalafu.

Sa fesiligia e Afioga i Faipule, ia le mafua’aga ua le totogia ai ia tupe a tagata faigaluega a le malo, ae ua mae’a ona tipi mai i a latou totogi.

Sa tali atu ia le sui Tausitupe a le malo, ia Carri-Lee Magalei Tulafono, o lo’o feagai nei ia le malo ma faafitauli tau tupe.  Ma ua mae’a ona ia faautuaina ia le fa’aitiitia o tupe fa’aalua a le malo, ia Aperila.

Sa fa’aalia foi e le sui Taitaifono o le Komiti Faafoe a le ASGERF, le susuga ia Toloa’i Ho Ching faapea le Loia a le ASGERF, ia Mitzie Jessop Taase, ua fa’afia ona o latou fono ma le ofisa a le kovana, ma tu’uina atu ni fautuaga, i auala e mafai ai ona totogi le aitalafu, peitai, ua na’o i latou o ni faufautua, ae e i le Faigamalo ia le faaiuga.

Sa toe faamanatu atu foi e Jessop-Taase, i Afioga i Faipule, o lenei aitalafu, sa amata mai ona tupu, mai i le taimi o le Faigamalo a Lemanu ma Laapui, ina ua le toe totogia e le malo (i lena vaitaimi), ia le latou vaega, amata mai lava ia Aukuso 2024.  Ae talu lava ona tula’i mai ia le Faigamalo fou, o lo’o fa’aauau pea ona faamanatu atu ia i latou, ia le tatau ona totogi le aitalafu a le malo.

Sa fesiligia e le Afioga i le Faipule ia Vala Porotesano, ia le le talafeagai, o le aoina e le malo o le 6% mai i totogi a tagata faigaluega o le malo, ae e le o totogia ai le vaega a tagata faigaluega o le malo.

Sa faamanino e Jessop-Taase, o le taimi nei, o lo’o mulimulita’i le malo, i le tulafono, i le tipi e 14% mai i totogi a tagata faigaluega o le malo.

I le faaiuga o lenei iloiloga, sa ‘autasi ai sui faitulafono, ina ia toe taoto le mataupu, se’ia taunu’u atu se ripoti, e fa’ailoa ai le a’afiaga, o lenei mataupu.

Na saunoa Wendt, o le aofaiga e totogia i masina taitasi, e pe a ma le $2 miliona, ae peitai, i le taimi nei, e na’o le $1.5 miliona o lo’o totogia.