Feso’ota’i Lt. Kovana ma le Pulenu’u o Burnsville, MN
Ina ua asia e le tama’ita’i Pulenu’u o le aai o Burnsville, i Minnesota ia Elizabeth ‘Malae’ Langkilde Kautz lona aiga mo le latou fa’atasiga i lenei vaiaso, sa ia iloa lelei, “Ou toe fia tulaueleele i lo’u nu’u na ou fanau ai.”
“O lo’u nu’u lenei o lo’o avea ai lo’u loto, o lo’o mau fo’i ana agaifanua i lo’u agaga, ae maise o la’u gagana, ma le tele o a’u uo ma ona foliga mai a’o itiiti, talavou ma ua toe asia ae ua matua nei,” o sana tala fiafia i lea i le la’ua feiloa’iga ma afioga i le Lutene Kovana ia Lemanu Peleti Mauga i le taeao ananafi i le Ofisa o le Kovana.
O se saunoaga fa’aeaea a Lemanu sa ia fa’apea ai, “Fa’afetai Elizabeth Malae, mo lou tu’ua o Amerika Samoa i luga o le fa’afanua o le Iunaite Setete atoa, ua taulia i tatou i faitauga o ni tagata e aoga latou tautua i se a’ai e mamao mai i tatou iinei.”
Ina ua taua’aoina e Kautz ana meaalofa na aumai mo le faauluuluga o le malo o Amerika Samoa, sa ia fa’ailoa lona naunau e feso’ota’i ma lona malo ae maise i ona ta’ita’i ina ia fetufa’i i latou i ala e lelei ai ma aga’i i luma le atina’e o Amerika Samoa, e pei fo’i ona latou vagaia i na atunu’u ua avea ma lona nu’u e fa’amautu ai.
“E ao ia i tatou ona fetufa’i, aua e tali tutusa lelei le faitau aofa’i o tagata o lo’o soifua i Amerika Samoa, ma e o lo’o alaala ma papa a’ao i Burnsville, Minnesota lea ou te tula’i ai o se latou Pulenu’u, ma e tele fo’i galuega tau atina’e ua ou auai i lo latou fa’atulagaga, amataga ma ua va’aia le talisapaia e o matou tagata,” o sana tima’i lea i le Lutena Kovana.
Sa ia fa’ailoa, “Talu ona ou nofoia lenei nofoa, ua tele le suiga o le matou a’ai o Burnsville, o nofoaga sa lafoa’i i ai lapisi ua suia nei i se paka matagofie mo tafaoga ma maimoaga, ua mae’a fa’atula’ia pisinisi tetele i lenei laueleele atoa, ma ua faaleleia atoa ai le maimoaga e lumafale i le Vaitafe o Minnesota, lea e soso’o atu ma le Mississippi.”
Na ia fa’ailoa, “O le 15 lenei o tausaga, talu ona ou toe mafuta fo’i i nai o’u tei laiti, aua o a’u o le ulumatua lea o le fanau a Otila ma Hans Langkilde Sr. peita’i na ou tu’ua lava si o’u aiga ona o tau sailiga i na vaitau o ala e fa’aleleia atili ai le atamai, a’o fitu tausaga o le olaga.”
Na ia toe taliu mai, ma fa’aauau ai iinei ana a’oga ma fa’au’u ai mai le Samoana High School i le tausaga e 1965, ona toe taliu ai lea ma fa’aauau a’oga i fafo.
Ua ia fa’ailoa fo’i, “E i ai le isi mata’aga tele ua fai ma mea e fa’aosofia ai tagata e asia le matou a’ai. O le matou Fesitival of Arts e vala’aulia ai e i matou le to’atele e asiasi atu e maimoaina a matou siva ma aga felanulanua’i e fa’atinoa lea e so’o se ituaiga tagata o alaala i le matou a’ai.”
Sa ia fa’asoa mai e tusa o mata’aga mo le tatou malo, “Pe afai ou te toe tau manatu i vaitaimi o le itiiti mai i Amerika Samoa, ou te manatua le matagofie o mea uma sa tapena e le US Navy mo le tatou malo, lea ua toe fo’i mai, ua gaogao atu nai fale sa fausia i a latou fausaga, ua tutula’i pea isi e fai ma so’otaga fa’amanatu mo matou tausaga ao itiiti ma e avea pea ma tula aoga mo nei augatupulaga ma le tatou Malo. Aua lava ne’i e suia le maota o e alaala ai, ia tula’i pea e avea ma mata’aga sili mo e asiasi mai.”
Mai le latou fa’aaliga tele lea faaletausaga, ua lu’ia ai fo’i tagata o le tatou atunu’u, “Na’o a’u lava le tagata Samoa, e leai se fa’aaliga na ou faia mo lo’u atunu’u e pele ia te a’u, aua o lo’o pipi’i pea, o le nu’u na ou fanau ai.”
I nei galuega uma sa latou aiaia, fa’atula’ia ma galuea’ina mo le si’itaga o le tamaoaiga ma le olaga o tagata uma i Burnsville, sa ia fa’ailoa mai ai, “E ala ona fa’atuai ona fa’amae’a nisi o fuafuaga uma e fa’ataoto mo se leleiga o le soifua tausi o Burnsville, ona e mua’i tapena i matou le Komisi o le atina’e, ma toe tepa i le taumafaiga e o fa’atasi ma Pisinisi Tuma’oti, ina ia talafeagai fo’i ma le latou taumafaiga e fa’alautele a latou pito afa, ma ia aluga lelei le fa’atinoga o nei galuega atina’e, fa’atasi ai ma le saogalemu o le olaga o ona tagatanu’u uma o alaala tumau ai.”
O meaalofa na tau a’aoina ia Lemanu aofia ai le Tusi na lomia mo le a’ai o Burnsville i le tausaga 2000. O lea tausaga i lana folasaga a’o taua’aoina lea meaalofa, “O le tausaga lea sa tele se lu’iga na i ai i lo’u olaga. Na maliu ai lo’u tina, na toe faia ai fo’i le palotaga, ae silisili ai, o le fa’alua ai lea ona toe po’ia a’u i le Kanesa, ae fa’afetai, sa ou sao mai ai pea i nei mea uma!”
O le meaalofa lona lua, “O sukalati nei e gaosia mai totonu o lo’u a’ai o lo’o ou nofo mau ai, Burnsville, Minnesota, ma o lo’u taofi, e sili atu ona tofolelei nei sukalati nai nisi lava sukalati gaosia i Amerika atoa. Aua sa ou i ai i lona fa’atula’ia o lenei pisinisi, ma ua lauolaola fo’i mo tagata uma o Burnsville.”
Ma lana meaalofa lona tolu, “O le Ki lea o Burnsville mo ta’ita’i o le Malo o Amerika Samoa ma ona tagatanu’u, e fia ulufale ai i lo’u setete, ma ia avea ma so’otaga lelei ma le nu’u na ou fanau ai, o sa’u toe fa’afo’i lea i lo’u malo, na ou sau ma a’u.”
O se mitamitaga tupoti ia Kautz, “Ou te iloa lelei tautala ma malamalama i lau Gagana Samoa.”
Na taua’aoina nisi o meaalofa tali a le tatou malo, o le Tusi o le atoaga o le Senetenari po’o le 100 tausaga o le Malo o Amerika Samoa, fa’atasi ai ma lona fa’amomoli o oloa ua gaosia i le tatou lotoifale, Wahoo mai le Samoa Tuna Processors Inc. fa’apea le Star Kist Samoa, atoa ai ma le fa’afetai tele i le asiasi mai o lenei sui taua.
